О фонде

Нас посетили

mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter
mod_vvisit_counterСегодня170
mod_vvisit_counterВчера260
mod_vvisit_counterНа этой неделе640
mod_vvisit_counterНа предыдущей неделе1685
mod_vvisit_counterЗа месяц5370
mod_vvisit_counterЗа прошлый месяц6696
mod_vvisit_counterВсего366356

О фонде

         КЪЫРЫМТАТАР ЭДЕБИЯТЫНЫ ДЖАНЛАНДЫРУВДА БЕКИР ЧОБАН-ЗАДЕ ФОНДЫНЫНЪ РОЛЮ

Халкъымызнынъ Ватангъа кутьлевий къайтып башлагъанына черик асыр олаята. Газета, меджмуа ве нешриятларымызнынъ Къырымгъа кочюрильгенине исе 20 йыл олды. Бу йылларда эдебиятымызнынъ тикленмеси насыл олды, деген суальни къояджакъ олсакъ, онъа эки тюрлю джевап бермек мумкюн. Эм мусбет, эм менфий.

Догъру, сайы джеэтинден аладжакъ олсакъ, осювимиз баягъы гурьлешти. Лякин кейфиет джеэтинден бакъсакъ, мына санъа деген осюв олмады, демек мумкюн. Кечкен асырнынъ 90-нджы сенелеринде Къырымда Сорос фонды фаалиет косьтерди ве онынъ ярдымынен онларнен бедиий ве окъув китаплары дердж этильди. Рескомнац да эр йыл къарарнен 8 – 10 китап чыкъмасына маддий къолтутты. Озь эсабына ве чешит спонсорларнынъ къолтутувынен китап чыкъаргъанлар да аз олмады. Лякин кечкен 20 йыл ичерисинде эдебиятымызда пейда олгъан юксек севиедеки бедиий эсерлер къолнен сайсакъ пармакъ артып къаладжакъ дереджеде. Эбет бунынъ озь себеплери бар.

Меселя бедиий эсерлерге гонорар берюв деген шей токътатылды. Шу себептен профессиональ языдыжылар озь эсерлерини дердж эттирювни кесен-кес эксильттилер. Эшреф Шемьи-заденинъ ибаресинен айткъанда,  бейтуйдурыджылар язалар, нешир эттирелер. Оларгъа энъ муими, язгъан шейлерини  чыкъармакъ.Кейфиет хусусында тюшюнильмей. Бу йыллар девамында муаррир, муреттип корьмеген ве атта анги нешриятта дердж этильгени белли олмагъан онларнен китаплар чыкътылар. Шу себептен эдебиятымызда кейфиет деген шейге эмиет берильмей. Олсун назмда, олсун драматургияда, олсун несирде халкъ агъызына тюшкен киби эсер пейда олмады. Эгер олса айтынъыз, анги бир роман, повесть, икяе, дестан къызгъын музакерелерге огърады я да олар акъкъында матбуатта къызгъын мунакъашалар, сесленювлер олды?

Затен эдебиятымызгъа эмиет берген, дикъкъат айыргъан, оны къайгъыргъан тешкилят олмады. Нетиджеде кечкен 20 йылда ана тилимизде тек эки роман, учь поэма ве бир къач повесть басылып чыкъты.  

Ниает, бундан еди сене эвельси, яни 2006 сенеси къарасувбазарлы белли иш адамы ве меценат Ресуль Велиляев Бекир Чобан-заде фондыны тешкиль этти, озь эсабына Бекир Чобан-задеге эйкель къойдырды, улу эдибимизнинъ адыны ташыгъан мейданны абаданлаштырды ве бу фонд идареси адындан Бекир Чобан-заде адына йыллыкъ мукяфат илян этти. Мына энди алты йылдан берли эр йыл, эдибимизнинъ догъгъан куню бу мукяфат тантаналы суретте такъдим этиле.

Мукяфат еди номинациядан ибарет:

  1. Назмиет саасында къырымтатар тилинде дердж олунгъан энъ яхшы китап я да шиирий сечим ичюн.
  2. Къырымтатар тилинде басылып чыкъкъан энъ яхшы несир (шу джумледен публицистик) эсер ичюн.
  3. Къырымтатар филологиясы ве фольклоры боюнджа энъ яхшы ильмий ве ильмий-методик ишлер ичюн (монография, дерслик, лугъат, къылавуз, библиографик косьтериш, къырымтатар эдебиятшынаслыгъы ве эдебий тенкъид тедкъикъатлары боюнджа).
  4. Къырымтатар муэллифлерининъ эсерлери башкъа тиллерге ве дигер тиллерден къырымтатар тилине япылгъан энъ яхшы терджимелер ичюн.
  5. Эдебият, илим ве санат саасында Б. Чобан-заденинъ иджадыны популярлаштырув саасындаки энъ яхшы эсерлер ичюн.
  6. Къарасувбазарнынъ кечмиши, бугуни ве келеджегини айдынлаткъан энъ яхшы эсерлер ве тедкъикъатлар  ичюн.
  7. Къырымнынъ тарихи, этнографиясы ве санатына багъышлангъан энъ яхшы тедкъикъатлар ичюн.

Корюне ки, конкурснынъ къаврап алгъан саалары гъает кениш. Шуны да айтмалы ки, мукяфатлар тек янъы язылгъан эсерлер ичюн ве муэллифке тек бир кере бериле.   

Конкурс эр йыл бериледжеги илян этильген сонъ о, иджат адамларыны янъы иджадий ишлерге рухландырды. Чюнки эр бир гъалип пара мукяфаты, диплом ве лауреат нишанынен такъдирленеджеги илян этильди. Кечкен алты йыл ичинде конкурскъа юзден зияде эсер кельди. Оларнынъ арасында янъы язылгъан роман да, повесть де, дестанлар да, янъы шиирий китаплар ве сечимлер де, эдебиятшынаслыкъ эсерлери, дерсликлер, лугъатлар, тарихий ве публицистик эсерлер, музыка эсерлери  де барлар. Меселя Рустем Муединнинъ «Агъыр такъдирлер» романыны, Шакир Селимнинъ ве Шерьян Алининъ шиирлер китапларыны, Махмуд Аллахманлынынъ Ашыкъ Умер акъкъындаки монографиясыны, бестекяр Февзи Алиевнинъ  Б. Чобан-заде шиирлерине язгъан йырларыны, бестекяр Мерзие Халитованынъ Б. Чобан-заденинъ хатырасына багъышлап язгъан буюк колемли музыка эсерини, профессор Исмаил Керимовнынъ алим, этнограф ве языджымыз Осман Акъчокъракълынынъ эсерлер джыйынтыгъыны азырлап чыкъаргъаны, Нариман Сеитягъяев Бекир Чобан-заденинъ эсерини азырлап чыкъаргъаны, америкалы терджиман   Айше Азаде Рорлихнинъ Исмаил Гаспринскийнинъ  «Френкистан мектюплери» эсерини инглиз тилине терджиме этип чыкъаргъаны, тюркиели яш алим Зейнеп Озьдемнинъ мешур «Къадыаскер дефтерлери»ни огренюв эснасында яраткъан монографиясы буларнынъ тек бир къысымыдыр. Бунъа къошма оларакъ тарихчи Гульнара Бекированынъ къырымтатарлар акъкъындаки салмакълы эсерини, Олекса Гайворонскийнинъ Къырым ханлары акъкъындаки 2 томлы китабыны да айтмакъ мумкюн.

Алимлер, языджылар, шаирлер, эдебиятшынаслар, наширлер ве оджалардан ибарет махсус жюри азалары конкурскъа кельген бутюн эсерлернен тавсилятлы таныш олалар, сонъра бир ерге топланып музакере эте ве гизли рей берювнен гъалиплерни бельгилейлер.

Кечкен 5 йыл (2007 – 2011 сс.) ичинде 22 муэллиф конкур лауреаты олды. Шуны да айрыджа къайд этмек керек ки, конкурста иштирак эткенлернинъ джогърафиясы да йыл-йылдан кенишлей. Биринджи сенелери тек къырымлы муэллифлер конкурста иштирак эткен олсалар, сонъки йылларда АкъШ, Полония, Тюркие, Русие, Азербайджан, Балтыкъбою, Озьбекистан джумхуриетлеринден де иштирак эттилер. Шу себептен 2011 сенесинден башлап бу, халкъара конкурс, деп илян этильди. Бутюн бу мемлекетлерден кельген иджадий ишлер Къырым тарихи эм де къырымтатар тили ве эдебиятынен багълыдыр. Нетиджеде тилимизге, тарихымыз, санатымыз, медениетимизге олгъан меракъ эп арта ве бу сааларда салмакълы ишлер мейдангъа келелер.

Фонд ве жюри азаларыны кедерлендирген бир шей олса о да ана тилимизде назм ве несир эсерлернинъ конкурскъа аз келювидир. Кельгенлери де юксек талапларгъа джевап бермей. Зан этсек бу саада да яваш-яваш мусбет денъишмелер олур.

Сонъ девирде янъы эдебий конкурслар да илян этилип башлады. Булар – Эшреф Шемьи-заде, Амди Гирайбай адына конкурслардыр.

Корюне ки, илериде ана тилимизде пейда олгъан янъы эсерлер маддий ве маневий джеэттен такъдирленилебилелер, демек эдебиятымыз да инкишаф этеджек.

Бир шейни даа айтмакъ керек ки, Бекир Чобан-заде адына фонд 2011 сенесинден башлап эр йыл буюк шаир ве алимимиз Бекир Чобан-задеге багъышлангъан аньаневий халкъара ильмий конференция отькермекни де башлады. 2012 сенеси отькериледжек невбеттеки конференциягъа энди тек Къырым ве Украинадан дегиль де, Тюркие, Полония, Русие, Азербайджан, Озьбекистан ве дигер мемлекетлерден 30-дан зияде алим иштирак этмек истегини бильдирди. Занымызджа бунынъ да эдебиятымыз инкишафына буюк файдасы олур.

                                                                                      Аблязиз ВЕЛИЕВ